2016(e)ko otsailakren 4(a), osteguna

LATINETIK GAZTELERARA I

Etimologiak hitzen jatorria ikertzen duen linguistikaren atala dugu. Gazteleraren kasuan, hizkuntz erromanikoa izanda, latina da hitz gehienen jatorria hiztegi zientifikoaren salbuespenarekin grekoan oinarritzen dena. 
Baina nahiz eta hitz gehienak latinetik etorri, latinaren bilakaeraren atalean ikusi bezala latina ez da beti bat bera izan, mendeetan zehar aldaketa sakonak jasan dituelako. Horregaitik latinetik datozen gaztelerazko hitzak hiru taldeetan sailka ditzakegu: 

  • Patrimonialak: Latin arruntetik datozen hitzak dira, lege fonetiko zehatz batzuen ondorioz eratorritakoak. Adibidez: aurum> oro
  • Kultismoak: Latin klasikoa kulturaren munduan mendeetan zehar bizirik mantendu zenez, badaude zenbait hitz hizkuntz erromanikoetara sartu egin zirenak inolako aldaketarik pairatu gabe eta hizkuntza aberasteko asmoarekin. Adibidez: aurum> aúreo
  • Semikultismoak: erdiko bidean geratutako hitzak dira hauek, aldaketa fonetikoak bukatu gabe dituztenak. Adibidez: -gn- taleak, bokalen artean, gazteleraz -ñ- eman zuen, baina badaude bidea osorik egin ez zuten zenbait hitz: regnare>reinar.
Gainera, eta adibideetan ikusi dugun bezala, batzuetan latineko hitz berak (aurum) bi hitz desberdin eman dizkigu gazteleraz, bat kultismoa (aúreo) eta bestea patrimoniala (oro), hau da bikote bat. Hona hemen adibide batzuk: 



Latina
Kultismoa
Patrimoniala
Bovem
Bovino
Buey
Calidum
Cálido
Caldo
Laborare
Laboral
Labrar
Lacrimam
Lacrimal
Lágrima
Causam
Causa
Cosa
Lupum
Lupanar
Lobo
Hospitem
Hospedaje
Huésped
Ovum
Óvulo
Huevo
Dominum
Dominar
Dueño
Patrem
Paternal
Padre
Filium
Filial
Hijo
Portam
Portal
Puerta
Fabulam
Fábula
Habla
Regem
Regicida
Rey
Herbam
Herbicida
Hierba
Servum
Servicio
Siervo
Hostem
Hostil
Hueste
Vitam
Vitalidad
vida




iruzkinik ez:

Argitaratu iruzkina